| |
465 A
тип
465 B
учтен в
AT
в финском, польском и русском материале. Русских вариантов — 13, украинских — 3,
белорусских — 3. Из вариантов сюжета о гуслях-самогудах отметим также
латышские (
Арайс-Медне
, с. 72) и башкирский, в котором он контаминирован с типом
465 C
, как и в сказке сборника Афанасьева (
Башк. творч.
, II, № 51). Развитие сюжета о красавице-жене в сказке Афанасьева начинается с
эпизода, традиционного для восточнославянских вариантов типа
465 C
: герой получает жену от бога — чудесную рыбку, она оборачивается прекрасной
женщиной. Своеобразно разработан эпизод обмена героем гуслей-самогудов на
дубинку-самобойку, которая убивает разбойника и злого короля.
После слов «Здравствуй, милый друг!» (с. 131) Афанасьев в сноске привел
несколько вариантов к отдельным эпизодам:
«
Вариант 1
: «Хорошо! — говорил ангел. — Вот тебе просвира, ступай на море, сделай удочку,
наложи на крючок часть просвирки да закинь в воду — и вытащишь себе жену
мудрую».
Дурак побежал на? море, из своих волос свил удочку, привязал крючок, на крючок
часть просвиры нацепил, закинул в воду и вытащил красивую златоперую рыбку.
«Что мне делать с нею? — думает про себя. — Говорил ангел божий, что жену со
дна моря вытяну, а вместо того малая рыбка попалась!» Как бросит ее на берег —
и в ту же минуту заместо рыбки явилась девица красоты неописанной.
Вариант 2
: Жил-был купец, у него было три сына: два — умные, третий — дурак. Вот купец
помер; братья разделили поровну все имение, только один пятак без разделу
остался — как его разделить на три ровные части? Дурак промотал все свои деньги,
приходит к братьям и говорит: «Давайте теперь пятак делить». Братья засмеялись
и отдали ему пятак: «Бери себе весь!» Дурак пошел на рынок, купил себе удочку,
закинул в реку и вытащил щуку. (Щука превращается в красную девицу).
Вариант 3
: Была себе вёска [деревня] не так-то большая, а дворов пяцьдзесят, і у
расстаяніі поўверсты быў памешчык прыбагацейшы, і было у его неізлічымо скота,
і хадзіў скот без пастуха і гэтым мужыкам шкоду рабіў. Гэтые мужыкі сабралісь у
карчму на зборышчэ і гавораць дружка на дружкі: «Ах, браццы! Што нам с гэтым
паме?шчыкам рабіць? Гдзе на яго прасіць? Нарадзім-ка пастуха». Сядзіць у карчме
чалавек очень стары, слушаець іх рэчы і гаворыць: «Найміце міне, гаспада
пачтенные! Я чалавек стары, ні загуляю, ні ўсну, і вам верно карауліць буду».
Яны гавораць: «Што ты хочіш? Дадім табе сто рублев, а кушаць будзеш па
очарадзі». Ну, гэтый старык ходзіць за скатом круглый год, і показалісь яму
последніх тры дня цяшкіх да году; просіць ён у мужыкоў, штобы заплацілі за
службу. Яны говораць: «Ты не даслужыў тры дні; мы табе не заплацім». Ён
гаворыць: «Я й так пайду, бо мне тры дні паказалісе большэ, как круглый год».
Мужыкі далі яму тры грошы і тры фунта хлеба на дарогу: «I то ласка наша, што і
гэтае табе далі!» Палучыўшы сію награду, старык ушоў. Вот прыходзіць ён у
цёмнодремучый лес і находзіць хату, падашоў пад акошко і спрашываець: ёсць лі
хто ў той ізбе? Атзываецца стародревняя старуха. «Пажалуста, стародревняя
старуха, укрой ад цёмной ночы». — «Міласці прашу, добрый чалавек!» Пусціла яго:
ён ей ўсе рассказаў. Яна гаво?рыць: «Начуй, мілы[й]!» Паутру ўстаўшй, ён умыўся
і богу памаліўся. «Ну, пайдзем же, мілы[й], — гаворыць старуха, — будзем шукаць
праўды і крыўды». Адайшлі яны ад хаты нескалька шагов у лес і находзяць студню
(колодезь). Гэтая студня перловым замком заперта. Баба гаво?рыць: «Старык! Маіш
ты тры грошы, брось у воду». Ён бросіў і думаець у думе: «Госпадзі! какой я
нісчастный, что служыў круглый год за тры грошы, і те у воду бросіў». А старуха
яго думки знае і гаво?рыць: «Ты, чалавек, сагрэшыў перед богом! Ты свае счастье
палучыў». I ўдруг васходзіць да іх скарб денег: яна, іх узяўшы, высыпала на
мураўку — казна залатая незлічымая, і разлічыла [разделила] яна её на чатыры
часті. «Ну, старык, вот гэтая часць первая твая — гдзе хочіш, туда і дзень;
другая часць мая — за маі труды; трэцью часць, ак пайдзеш па свету, дары бедным
— ўсю до гроша раздай; а як раздасі, то за гэтую часць купіш ладану і завезёш
на гару, весь разом скінеш і запаліш — то гасподь дасць табе, чаго ты жалаешь».
Старык па её прыказу так і зарабіў. I выходзіць да яго ангел: «Старык, чаго ты
жалаеш ад госпада, што ты такой запах на весь свет пустіў? Айлі ты жалаешь у
царстве небесном быць?» Старык да ангела гаворыць: «Хоця я богу не умею маліцца,
но у міне грошы есць: буду бедных дарыць, і за міне будуць бога маліць, і я
буду у царстве небеснам. А прашу далажыць госпаду, што я не знаю з’роду, як у
|
|